BPPV staat voor Benigne Paroxysmale Positie Vertigo. In de volksmond spreekt men ook van ‘losliggende kristallen’. Het is één van de meest voorkomende oorzaken van evenwichtsklachten. Het is een goedaardige (benigne) aandoening, die plotseling opkomende (paroxysmale) vertigo/duizeligheid veroorzaakt die optreedt bij het bewegen van het hoofd in een bepaalde positie.
Klachten
Bij BPPV wordt men erg duizelig bij hoofdbewegingen zoals bij gaan liggen of omdraaien in bed, omhoog kijken of bij het bukken. De patiënt kan dan een draaisensatie ervaren (rotatoire vertigo), waarbij de klachten typisch enkele seconden tot een minuut duren. Deze sensatie kan tevens gepaard gaan met een misselijk gevoel, en in sommige gevallen zelfs tot braken kan leiden. Naast de aanvallen van draaiduizeligheid ervaren sommigen ook ijlhoofdigheid en instabiliteitsklachten.
Belangrijk te weten is dat bij oudere mensen de echte draaiduizeligheid vaak niet op de voorgrond staat, maar er eerder een gevoel is van toegenomen instabiliteit. Dit komt doordat ouderen minder geneigd zijn om snelle of bruuske (hoofd)bewegingen te maken. Dit vermijdingsgedrag is een typisch fenomeen bij alle BPPV-patiënten. Dit kan echter leiden tot immobiliteit, met mogelijk nekproblemen en spierspanningen tot gevolg.
Oorzaak
Iedereen heeft twee evenwichtsorganen, die elk zijn opgebouwd uit vijf onderdelen: 2 otolietorganen (sacculus en utriculus) en 3 halfcirkelvormige kanalen. In de otolietorganen bevinden zich kristallen die normaal vastzitten. Bij BPPV geraken de kristallen los en komen ze terecht in één van de 3 halfcirkelvormige kanalen.
​
Wanneer deze kristallen vrij ronddwarrelen in de vloeistof van de halfcirkelvormige kanalen en de patiënt verandert van positie, zakken deze kristallen naar het laagste punt ten gevolge van de zwaartekracht. Daarbij veroorzaken ze een beweging in de vloeistof, die niet alleen een gevoel van duizeligheid oproept, maar ook een specifieke oogbeweging (nystagmus). Het is die nystagmus die de arts opzoekt tijdens het klinisch onderzoek om uit te maken in welk kanaal de kristallen het probleem veroorzaken.
BPPV kent drie verschillende vormen; afhankelijk in welk kanaal de kristallen terecht komen:
-
Achterste of posterieur kanaal BPPV (80%)
-
Horizontaal of lateraal kanaal BPPV (19%)
-
Voorste of anterieur kanaal BPPV (1%)
​
Ook een combinatie van verschillende aangedane kanalen is mogelijk.
​
​
De "kristallen" oftewel otoconia in het binnenoor, zoals ze normaal op de utriculus ingebed zijn. Het zwarte streepje is 1 micrometer. Electronenmicroscopiefoto ter beschikking gesteld door Prof Anna Lysakowski aan F Wuyts.
Bij meer dan 95% van de patiënten is het onbekend waarom de kristallen loskomen. Men noemt het daarom ‘idiopathisch’, dwz geen oorzaak gekend. Het komt wel dubbel zoveel voor bij vrouwen als bij mannen. Langdurige bedrust, beperkte fysieke activiteit, evenals leeftijd zijn risicofactoren voor BPPV. Het is evenzeer bekend dat BPPV kan voorkomen na een hoofdtrauma of na een acute unilaterale vestibulopathie (AUVP/neuritis). Er kan wel een zekere tijd verstrijken tussen bv. het hoofdtrauma en het ontstaan van de duizeligheid. Hetzelfde geldt voor AUVP. In de wetenschappelijke literatuur is er nog onduidelijkheid over mogelijke andere factoren die BPPV kunnen uitlokken.
Diagnose
De diagnose kan gesteld worden met behulp van positietesten (Dix Hallpike maneuver of laterale roltest). Hiermee dient in geval van BPPV de duizeligheid uitgelokt te worden in combinatie met een typische oogbeweging of nystagmus.
De officiële Barany criteria voor BPPV voor het posterieure en horizontale kanaal van het type canalolithiase (losliggende en vrij ronddwarrelende kristallen) worden hier opgelijst. Daarnaast wordt ook BPPV van het horizontale kanaal van het type cupulolithiase (kristallend vastklevend aan de cupula) gegeven.
​​
​​​
-
BPPV van het posterieure kanaal van het type canalolithiase:
A. Terugkerende aanvallen van positionele vertigo of positionele duizeligheid veroorzaakt door te gaan liggen of bij het omdraaien in rugligging.
B. Duur van de aanvallen < 1 minuut.
C. Positionele nystagmus opgewekt na een latentie van één of enkele seconden door het Dix-Hallpike manoeuvre of zijwaarts-liggend manoeuvre (Semont diagnostisch manoeuvre). De nystagmus is een combinatie van een torsionele nystagmus waarbij de bovenkant van de oogbol slaat naar het onderliggende oor en een verticale nystagmus welke omhoog slaat (naar het voorhoofd toe) en die typisch < 1 minuut duurt.
D. Niet toe te schrijven aan een andere aandoening.
​
2. BPPV van het horizontale semicirculaire kanaal (hc-BPPV) van het type canalolithiase:
A. Terugkerende aanvallen van positionele vertigo of positionele duizeligheid veroorzaakt door te gaan liggen of bij het omdraaien in rugligging.
B. Duur van de aanvallen < 1 minuut.
C. Positionele nystagmus opgewekt na een korte latentie of zonder latentie tijdens de roltest in rugligging, waarbij de nystagmus telkens horizontaal slaat naar het onderste oor wanneer het hoofd gedraaid is naar rechts of naar links (geotrope nystagmus) en duurt < 1 minuut.
D. Niet toe te schrijven aan een andere aandoening.
3. BPPV van het horizontale semicirculaire kanaal (hc-BPPV-cu) van het type cupulolithiase:
A. Terugkerende aanvallen van positionele vertigo of positionele duizeligheid veroorzaakt door te gaan liggen of bij het omdraaien in rugligging.
B. Positionele nystagmus opgewekt na een korte latentie of zonder latentie tijdens de roltest in rugligging, waarbij de nystagmus telkens horizontaal slaat naar het bovenliggende oor wanneer het hoofd gedraaid is naar rechts of naar links (apogeotrope nystagmus) en duurt > 1 minuut.
C. Niet toe te schrijven aan een andere aandoening.
Referentie:
von Brevern M, Bertholon P, Brandt T, et al. Benign paroxysmal positional vertigo: Diagnostic criteria: Consensus document of the Committee for the Classification of Vestibular Disorders of the Bárány Society. Journal of Vestibular Research. 2015;25(3-4):105-117. doi:10.3233/VES-150553
Behandeling
De behandeling van BPPV bestaat uit een bevrijdings- of repositiemanoeuvre. Door middel van deze manoeuvres worden de loszittende kristallen verplaatst naar het otolietorgaan waar ze zich weer vasthechten.
Per kanaal zijn verschillende manoeuvres aangewezen, de clinicus voert deze met u uit.
Voor het achterste kanaal zijn er 2 succesvolle methodes namelijk (verwijzing video’s AZ Turnhout en Brugge) Semont+ en Epley.
Voor het horizontale kanaal is er het Gufoni of BBQ roll (Lempert).
Het is belangrijk om het manoeuvre correct uit te voeren. Vandaar het belang van het volgen van de juiste richtlijnen.
Prognose
Verschillende wetenschappelijke studies hebben aangetoond dat meer dan 90% van patiënten na één of enkele behandelingen klachtenvrij zijn. De arts legt meestal een controleafspraak vast na enkele dagen.
Bij een aantal patiënten treedt er tot 48 uur na het uitvoeren van het manoeuvre een ijlhoofdigheid op, te vergelijken met het gevoel op wolkjes te lopen. Dit komt doordat de kristallen zich nog niet geheel hebben vastgehecht aan de utriculus. Wetenschappelijke studies hebben aangetoond dat het niet nodig is om na het bevrijdingsmanoeuvre bepaalde houdingen te mijden of bewegingen te beperken.
Volgens een analyse waarbij over een periode van 10 jaar patiënten met BPPV werden opgevolgd, blijkt dat 50% van de patiënten opnieuw last kregen van BPPV (Brandt et al. 2006). Dit herval treedt in 80% van de gevallen op in het eerste jaar. Vrouwen hervallen iets meer dan mannen (58% versus 39%). Het volstaat dan om opnieuw een bevrijdingsmanoeuvre te ondergaan.
Indien herhaalde bevrijdingsmanoeuvres onvoldoende effect hebben, dient herbekeken te worden of het wel degelijk om BPPV gaat. De diagnose vestibulaire paroxysmie geeft vergelijkbare duizeligheidsklachten als BPPV bij bepaalde houdingen, maar is o.a. gekenmerkt door een nystagmus die niet van het BPPV-type is. -
Indien het wel een BPPV betreft, maar ongeneesbaar met de klassieke bevrijdingsmanoeuvres, dan kan in uitzonderlijke gevallen een chirurgische behandeling overwogen worden, met name een kanaalplugging. Hierbij wordt er chirurgisch het aangetaste kanaal dichtgemaakt.